Wilno (lit. Vilnius, białorus. Вільня, Вільнюс, ros. Вильнюс, Вильна, łot. Viļņa, niem. Wilna, jid. ווילנע Wilne, łac. Vilna) - stolica Litwy położona nad brzegiem dwóch rzek - Wilii (lit. Neris) i Wileńki.

Wilno dzieli się na dwie części: Stare Miasto (XIV-XVIII w.) i Nowe Miasto (XIX-XX w.). Starówka w Wilnie zajmuje około 225 hektarów i w 1994 r. została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Wilno zamieszkują (dane za 2001 rok): Litwini 57,8%, Polacy 18,7%; Rosjanie 14%, Białorusini 4 %, Żydzi 0,5 %, inne narodowości 5%.

W okresie 1920-1939 r. Polacy stanowili w Wilnie większość (65% mieszkańców), 28% stanowili Żydzi, 4% Rosjanie, 1% Białorusini i tylko ok. 1% mieszkańców stanowili Litwini. Po zajęciu wileńszczyzny przez Armię Czerwoną, rozpoczęły się masowe przesiedlenia ludności polskiej mające na celu usunięcie Polaków i zasiedleniu ich domów przez Litwinów.

W Wilnie jest 40 kościołów, z których najbardziej okazały, to barokowy kościół św. Piotra i Pawła na Antokolu (1668-1676) zawierajacy ponad 2,000 rzeźb oraz oczywiście Kaplica w Bramie Miednickiej (zwanej także Ostrą Bramą) ze słynnym obrazem Matki Boskiej Ostrobramskiej.

Z Ostrą Bramą w Wilnie jest związanych wiele cudów i legend. Do zabytków zaliczyć też trzeba Cmentarz na Rossie i Cmentarz Piotra i Pawła (na Antokolu).

Inne kościoły:

• katedra św. Stanisława
• Św. Piotra i Pawła (1668)
• Św. Michała (Bernardynek)
• Bernardynów (XVI w.)
• kościół i klasztor Bazylianów (XVII w.)
• Misjonarzy (1695-1730)
• Św. Anny (XVI w.)
• Św. Jakuba i Filipa (1690-1737)
• Św. Katarzyny (1622)
• Św. Kazimierza (1604-1616) przebudowany XVII-XIX w.)
• Św. Rafała (XVIII w.),
• Św. Stefana (ok. 1600)
• Św. Teresy (1635-1650)
• Trynitarzy na Antokolu (1694-1717) cerkiew do 1919 r.
•  Wizytek (1715-1760)
•  Wszystkich Świętych (1620-1631) rozbudowany XVIII w.)
• kościół ewangelicko-augsburski (XIX w.).
• kościół ewangelicko-reformowany (XVI-XVIII w.)
• meczet (XIX w.) zburzony w latach pięćdziesiątych
• prawosławna katedra metropolitalna (XVII-XIX w.)
• Cerkiew Spaska (1868)
• synagoga chóralna (1903)
• kienesa karaimska (1922)
• Cmentarz na Rossie, gdzie pochowana jest matka Józefa Piłsudskiego oraz jego serce.

Inne ważne zabytki to m.in:

• Uniwersytet Wileński
•  Wieża Giedymina (Gedymino Bokštas)
•  Wzgórze Trzech Krzyży
• Ratusz
• pałac w Werkach
• Zamek Dolny.

Zamek Dolny

Powstał on w średniowieczu u stóp Zamku Górnego. Został rozbudowany w czasie panowania Zygmunta II Augusta w okazałą renesansową rezydencję. Spełniał rolę pałacu wielkoksiążęcego. W 1655 zniszczony przez Rosjan, nie został odbudowany i popadał w coraz większą ruinę. W XIX wieku rozebrano jego pozostałości, a zachowane skrzydło wschodnie przebudowano w stylu klasycystycznym. W 2001 roku sejm litewski podjął decyzję o odbudowie zamku z przeznaczeniem na siedzibę prezydenta. Obiekt ma być gotowy w 2009 roku na tysiąclecie pierwszej historycznej wzmianki o Litwie.

Uniwersytet Wileński

Jest to jedna z najstarszych uczelni w środkowej Europie. Przyjmuje się, że uczelnia powstała w 1579 r, kiedy król Stefan Batory przeznaczył środki na przekształcenie Wileńskiego Kolegium Jezuickiego, w uczelnię o nazwie "Academia et Universitas Vilnensis Societatis Jesu". Rok później ustanowienie tej uczelni oficjalnie zaaprobował papież Grzegorz XIII. Oficjalnym językiem wykładowym tej uczelni była łacina, zaś wykładowcami byli uczeni pochodzących z różnych części Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Początkowo miała wydziały filozoficzny, teologiczny i prawniczy.

Uczelnia bardzo długo stanowiła jedyną wyższą szkołę na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do najbardziej znanych uczonych związanych z Jezuickim okresem uczelni są m.in. Maciej Sarbiewski - poeta piszący po łacinie i litewsku, Albertas Vijukas-Kojelavicius - który jest autorem pierwszej, pełnej historii Litwy, Marcin Śmigłecki - autor popularnego w całej Europie podręcznika logiki. W XVIII w. na uczelni tej opracowano zasady gramatyki i ortografii jęz. litewskiego i rozpoczęto wydawanie pierwszych książek po litewsku. W 1753 r. otwarto obserwatorium astronomiczne i utworzono przy nim wydział fizyki i astronomii.

Po kasacie Zakonu Jezuitów w 1773 r. Akademia została przejęta i zreformowana na uczelnię świecką przez Komisję Edukacji Narodowej. Jednym z elementów reformy było rozpoczęcie wykładania po polsku i litewsku na niektórych wydziałach (literatury i historii Polski i Litwy, nauk przyrodniczych i matematycznych). W okresie tym uczelnia ta nadal posiadała, oficjalnie tradycyjną, łacińską nazwę ""Academia et Universitas Vilnensis" - z której usunięto tylko słowa "Societatis Jesu". Zaczęto ją jednak coraz częściej nazywać w tym okresie Uniwersytetem, a nie Akademią. W okresie od reformy Komisji Edukacji Narodowej do rozbiorów Rzeczpospolitej, uczelnia ta przeżyła krótki okres ponownego rozkwitu. Posiadała ona m.in. najlepszy w Rzeczpospolitej wydział medyczny założony przez sprowadzonego z Wiednia Johanna Petera Franka.

Po rozbiorach, uczelnia utraciła na krótko status szkoły wyższej, stając się "Powszechną Szkołą Wileńską", jednakże w 1803 r, odzyskała swój status i za zgodą cara Aleksandra I funkcjonowała pod nazwą Imperialnego Uniwersytetu Wileńskiego. W okresie aż do Powstania Listopadowego, uczelnia ta przeżyła kolejny, krótki okres świetności. Do najbardziej znanych uczonych tego okresu związanych z Uniwersytetem należą: (Jan Śniadecki, Jędrzej Śniadecki, Joachim Lelewel, Michał Oczapowski, Simonas Daukantas i Joseph Frank - syn Johanna). W okresie tym na uczelni tej studiowało też dwóch najbardziej znanych polskich poetów romantycznych: Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki.



Po Powstaniu Listopadowym car Mikołaj I nakazał całkowitą likwidację uczelni, jako rodzaj kary, za udział wielu uczonych i studentów w powstaniu. Uczelnia została ponownie odtworzona dopiero w 1919 r. Uzyskała wtedy nazwę Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie. Językiem wykładowym w okresie międzywojennym był wyłącznie polski, a uczelnia była przez Polaków traktowana jako ostoja polskości na tych terenach, zaś przez Litwinów jako czynnik polonizacji Litwy. W okresie międzywojennym uczelnia nie odzyskała dawnej świetności. Jednym z najlepszych wydziałów była filologia polska, w cieniu której powstała grupa poetycka Żagaryści, do której m.in. należał Czesław Miłosz.

Po 1939 r. uczelnia wraz całym Wilnem przeszła na krótko pod władzę Republiki Litewskiej. Zmieniono w tym czasie jej nazwę na Vilniaus Universitetas i wprowadzono po raz pierwszy litewski jako oficjalny język wykładowy, choć z braku własnych kadr pozostawiono na stanowiskach wielu polskich profesorów, którzy prowadzili zajęcia nadal po polsku. Po zajęciu Litwy przez ZSRR, z uczelni usuwano powoli większość "reakcyjnych" profesorów Polaków i Litwinów i zaprowadzano na niej nowe "radzieckie" porządki. W trakcie okupacji hitlerowskiej uczelnia została ponownie całkowicie zlikwidowana.

Na jesieni 1944 wznowiono działalność. Uczelnia ta stała się prowincjonalnym uniwersytetem, z językiem wykładowym rosyjskim i nielicznymi wykładami po litewsku (głównie na wydziale filologii litewskiej). W okresie tym jednak uczelnia ta rozrosła się do rozmiarów prawdziwego uniwersytetu z pełnym kompletem wydziałów, na której kształciło się ponad 5000 studentów. W 1990 r. po odzyskaniu przez Litwę niepodległości, uczelni przywrócono jej nazwę z krótkiego okresu lat 1939-1941, a oficjalnym językiem wykładowym po raz drugi w historii stał się litewski. Tradycje Uniwersytetu Stefana Batorego kontynuuje dziś Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, współtworzony przez profesorów tej uczelni. Do Torunia trafiła też część zbiorów bibliotecznych i pamiątek po Uniwersytecie Stefana Batorego.

Cmentarz na Rossie

Cmentarz ten to najstarsza nekropolia Wilna. Spoczywają tam polscy żołnierze polegli w bojach 1919, 1920, 1939 i 1944 roku, a także znane postacie polskiej historii, m.in.:

• Janina Burchardówna, dziennikarka
• Jan O'Connor, lekarz, profesor Uniwersytetu Wileńskiego
• Wacław Dziewulski, lekarz, profesor Uniwersytetu Wileńskiego
• Antonina Fiszer, aktorka
• Władysław Horodyjski, filozof, profesor Uniwersytetu Wileńskiego
• Czesław Jankowski, poeta
• Adam Jocher, bibliograf, wykładowca Uniwersytetu Wileńskiego
• Juliusz Kłos, architekt
• Joachim Lelewel, historyk, profesor Uniwersytetu Wileńskiego
• Józef Łukaszewicz, profesor Uniwersytetu Wileńskiego
• Józef Montwiłł
• Adam Piłsudski, prezydent Wilna
• Euzebiusz Słowacki, ojciec Juliusza Słowackiego
• Władysław Syrokomla, pisarz
• Franciszek Smuglewicz, malarz, profesor Uniwersytetu Wileńskiego
• Bronisław Wróblewski, prawnik
• Eustachy Tyszkiewicz, archeolog

Na wprost bramy cmentarza znajduje sie grób Marii z Billewiczów Piłsudskiej oraz miejsce pochówku urny z sercem Piłsudskiego.

Cerkiew Spaska

Cerkiew pw. Przeczystej Bogurodzicy, wybudowana w stylu nawiązującym do sztuki gruzińskiej, usytuowana w Wilnie. Pierwsza świątynia prawosławna w tym miejscu powstała w XV wieku. W latach 1607 - 1794 stanowiła unicki sobór metropolitarny. Po licznych pożarach została zbombardowana przez wojska rosyjskie podczas insurekcji kościuszkowskiej. Na miejscu dawnej cerkwi powstał uniwersytet przekształcony następnie w koszary wojskowe. W latach 40-tych XIX wieku dotychczasowe budynki zostały zniszczone, a w ich miejscu w 1868 r. powstała obecna cerkiew.

We wnętrzu znajdują się tablice pamiątkowe żołnierzy rosyjskich poległych w powstaniu styczniowym.

W 1513 r. w soborze została pochowana Helena Moskiewska, żona króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka.

Kościół św. Anny

Kościół, usytuowany w stolicy Litwy - Wilnie, wybudowany w niderlandzkim gotyku, należy do najpiękniejszych kościołów gotyckich.

Według opowiadań, Napoleonowi podczas wyprawy na Moskwę, tak się spodobał kościół św. Anny, że zapragnął przenieść ją do Paryża.

Pierwszy kościół w tym miejscu został ufundowany najprawdopodobniej przez Aleksandra Jagiellończyka. W XVI wieku świątynia przechodziła burzliwe dzieje. Była w rękach protestantów, a następnie przeszła w ręce bernardynów. Podczas pożaru klasztoru bernardynów, ze względu na niedużą odległóść, spalił się również kościół św. Anny. Odbudowa nastąpiła za panowania Zygmunta Augusta w stylu gotyckim (pomimo dominującego wtedy stylu renesansowego). Świątynia posiada efektowną, koronkową fasadę oraz neogotyckie wnętrze z XVIII wieku. W ołtarzu głownym znajduje się obraz św. Anny Samotrzeciej. Obok kościoła uwagę przyciąga dzwonnica z 1874.

Katedra św. Stanisława

Katedra św. Stanisława w Wilnie - bazylika archikatedralna, najważniejszy kościół Wilna i Litwy. Obecny budynek wybudowany został w 1801 r. w stylu klasycystycznym. W głównym ołtarzu znajduje się obraz Franciszka Smuglewicza Zamordowanie św. Stanisława przez Bolesława Śmiałego. Świątynię otacza 11 kaplic. W kaplicy Królewskiej w 1547 r. miał miejsce potajemny ślub Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny. Jedną z najpiękniejszych kaplic jest kaplica św. Kazimierza z jego relikwiami. W podziemiach tej kaplicy zostali pochowani władcy:

• Aleksander Jagiellończyk
• Elżbieta Habsburżanka, żona Zygmunta Augusta
• Barbara Radziwiłłówna, żona Zygmunta Augusta
• serce Władysława IV Wazy

Ostra Brama

W średniowiecznym Wilnie był taki obyczaj, że we wnękach wież bramnych, nad bramą, umieszczano święte obrazy. Wilno pierwotnie miało pięć bram miejskich, w tym Brama Miednicka (od drogi prowadzącej do Miednik). Brama ta nazywała się też Ostrą, od nazwy części południowego przedmieścia, które nazywało się Ostry Koniec. W przywileju Aleksander Jagiellończyk z 6 września 1503 r. zwiększył liczbę bram do dziewięciu. Z tej liczby bram pozostała tylko Ostra Brama.

Obraz Matki Bożej Miłosiernej - Ostrobramskiej umieszony został na bramie na początku XVII w. Słynący łaskami wizerunek Madonny namalowany został na deskach dębowych techniką temperową na podkładzie klejowo-kredowym. Obraz posiada wymiary 200 x 165 cm.

Kto malował obraz - nie wiadomo. Niektórzy przypisują autorstwo Łukaszowi - artyście krakowskiemu, który namalował podobny obraz w 1624 r. dla kościoła Bożego Ciała w Krakowie. Według legendy posiada rysy Barbary Radziwiłłówny.

Obecnie postać Maryi zakrywa błyszcząca złotem sukienka. Widoczna jest tylko wyrazista twarz i skrzyżowane na piersiach dłonie. Pod metalową sukienką Ostrobramska Pani ubrana jest w czerwoną tunikę z podwiniętymi rękawami. Szyja okryta jest szalem, a głowa białą chustą. Całą postać Maryi okrywa zielonkawo-błękitny płaszcz luźno zarzucony na głowę i ramiona. Tło obrazu ma odcień brązu.

Wizerunek Matki Miłosiernej zasłonięty został srebrną, złoconą sukienką około 1671 r. Srebrzysty półksiężyc z wygrawerowanym napisem "Dzięki Tobie składam Matko Boska za wysłuchanie próśb moich i proszę Cię Matko Miłosierdzia zachowaj mnie w łasce" znajdujący się w dolnej części obrazu jest wotum z 1849 r. Na cała kompozycję wizerunku Pani Ostrobramskiej składają się dwie korony (nałożona jedna na drugą). Korony są ze złoconego srebra, jedna barokowa dla Królowej Niebios, druga rokokowa dla Królowej Polski.

Obraz Panny Świętej z Ostrej Bramy uroczyście był koronowany w dniu 2 lipca 1927 roku przez metropolitę warszawskiego kardynała Aleksandra Kakowskiego w obecności Józefa Piłsudskiego i Ignacego Mościckiego (do koronacji użyto nowych sporządzonych ze złota koron; korony te zaginęły w czasie II wojny światowej).

Obraz Matki Bożej Ostrobramskiej znajduje się w specjalnie wybudowanej kaplicy, znajdującej się w górnej części bramy. Pierwotnie powstaje kaplica drewniana wzniesiona przez oo. karmelitów w 1671 r., a w 1722 r. murowaną. W latach 1829-30 dokonano restauracji kaplicy, a także w latach 1927 - 1932 oraz w 1993 r. przed wizytą Jana Pawła II .

Na Bramie pierwotnie znajdował się napis w języku polskim "Matko Miłosierdzia, pod Twoją obronę uciekamy się", jednak w 1867 r. z polecenia Rosjan usunięto go zamieniając go na łaciński. Po odzyskaniu Wilna przez Polskę pierwotny napis przywrócono, jednak po 1946 roku ponownie go usunięto zastępując łacińskim.
Tekst i zdjęcia na licencji GNU | Źródło