Główna budowla świecka Starego Miasta, gotycki budynek powstały etapami w ciągu XIII i XIV w., przebudowany w XVII w. i odbudowany po zniszczeniach w XVIII w., jeden ze znamienitszych przykładów gotyckiej architektury mieszczańskiej w środkowej Europie.

Pierwszy dom kupiecki mieszczący sukiennice został wzniesiony prawdopodobnie na miejscu obecnego zachodniego skrzydła na podstawie przywileju mistrza pruskiego Gerharda von Hirzberga. Z 1274 r. pochodzi następny przywilej na budowę wieży, z której zachowała się do dziś dolna część oraz kramów i ław chlebowych, na miejscu dzisiejszego wschodniego skrzydła ratusza. Według rekonstrukcji E. Gąsiorowskiego w końcu XIII wieku zabudowa Rynku Staromiejskiego składała się z dwóch równoległych budynków połączonych murami kurtynowymi, z wieżą w narożniku południowo-wschodnim.

Obecny kształt ratusz zawdzięcza głównie gruntownej przebudowie w latach 1391-1399, prowadzonej w stylu gotyckim, prawdopodobnie pod kierunkiem budowniczego miejskiego, mistrza Andrzeja. Oprócz nadbudowania wieży o dwie kondygnacje dokonano wtedy połączenia funkcji administracyjnych, handlowych i sądowniczych w jednym budynku, co było rozwiązaniem unikalnym w ówczesnej Europie. Ratusz zyskał formę czteroskrzydłowego budynku na planie prostokąta o wymiarach 44 × 52 m z wewnętrznym dziedzińcem dostępnym z przez cztery przelotowe bramy znajdujące się pośrodku każdego ze skrzydeł. Wieża została przykryta wysokim gotyckim hełmem (zniszczony w 1703 r.), stanowiącym charakterystyczny element dawnej panoramy miasta.

Manierystyczna przebudowa w latach 1602-1605, z inicjatywy burmistrza Henryka Strobanda i prawdopodobnie według projektu Antoniego van Obberghena polegała na podwyższeniu gmachu o jedno piętro. Nie zatarła ona gotyckiego charakteru ratusza, gdyż architekt przedłużając gotyckie wnęki zakończył je ostrymi łukami, wprowadziła natomiast elementy znane z architektury Gdańska - narożne nadwieszone wieżyczki i szczyty o niderlandyzującej dekoracji pośrodku każdego ze skrzydeł. Przebudowa toruńskiego ratusza jest ciekawym świadectwem uszanowania gotyckiej formy przez manierystycznego architekta.



W roku 1703 w czasie oblężenia miasta przez wojska szwedzkie doszło do poważnego pożaru ratusza. W jego wyniku uległ zniszczeniu prawie cały wystrój wnętrz, zawaliły się szczyty, a budynek do 1722 roku pozostawał bez dachu. W latach 1722-1737 dokonano odbudowy - wzniesiono nowe szczyty, odtworzono wnętrza, a od zachodu dobudowano ryzalit o późnobarokowych formach mający wzmocnić grożącą zawaleniem ścianę. Istniały również projekty przebudowy całego ratusza w stylu późnobarokowym, opracowane przez G.B. Cocchiego. W 1869 barokowy ryzalit zastąpiono zachowanym do dzisiaj neogotyckim. W XIX wieku dokonano również przebudowy niektórych wnętrz.

Ratusz Staromiejski jest położony blisko środka rynku, nieco przesunięty w kierunku wschodnim. W planie jest prostokątem zbliżonym do kwadratu o wymiarach 44 × 52 m, z wewnętrznym dziedzińcem. U zbiegu skrzydeł południowego i wschodniego wznosi się wieża, której dolna część pochodzi z 1274, a dwie ostatnie kondygnacje z 1385 r. Wszystkie skrzydła i dziedziniec są podpiwniczone, sklepienia piwnic pod skrzydłem wschodnim wspierają się na masywnych kamiennych kolumnach. Artykulacja wszystkich elewacji (w tym również od strony dziedzińca) jest jednolita i składa się z wysokich, wąskich wnęk o silnie oprofilowanych narożach zamkniętych spłaszczonym łukiem ostrym, przechodzących przez całą wysokość budynku. Naroża są zaakcentowane nadwieszonymi ośmiobocznymi wieżyczkami o dwóch kondygnacjach, na osiach skrzydeł znajdują się wystawki ze szczytami o manierystycznej dekoracji.

Na parterze znajdują się długie pomieszczenia, tzw. "kramy bogate" i ławy chlebowe (w skrzydle wchodnim) i sukiennice (w skrzydle zachodnim), po bokach rzędy małych bud handlowych, pierwotnie otwartych tylko na zewnątrz. W północno-wchodnim narożu mieści się pomieszczenie dawnej wagi, w którym pod sklepieniem zachowały się dwa pierścienie do zawieszania wagi, w skrzydle północnym, na wschód od przejazdu znajduje się dawna sala sądowa. W większości pomieszczeń na parterze zachowały się gotyckie sklepienia - w ławach chlebowych krzyżowo-żebrowe, w sukiennicach trójpodporowe, podobnie w wadze i sali sądowej.

Pierwsze piętro służyło celom reprezentacyjnym oraz mieściło Salę Radziecka, miejsce posiedzeń Rady Miejskiej. Bogata dekoracja tej sali z lat 1602-03, zniszczona w pożarze w 1703 r., składała się z boazerii ściennych z malowidłami gdańskiego malarza Antona Mōllera oraz z malowidła na stropie. Można domniemywać, że wystrój tej sali bogactwem dorównywał wystrojowi Sali Czerwonej gdańskiego ratusza Głównego Miasta. Największe pomieszczenie na piętrze, Wielka Sala Mieszczańska była miejscem ważnych wydarzeń miejskich, podejmowano w niej królów, odbywały się tutaj również sejmy i sejmiki Stanów Prus Królewskich. W 1645 zorganizowano w niej rozmowy między protestantami a katolikami, znane jako Colloquim Charitativum. W narożniku północno-wchodnim mieści się Sala Królewska, w której 17 czerwca 1501 r. zmarł król Jan Olbracht. Na piętrze zachowało się wiele portali i drzwi drewnianych pochodzących z czasu odbudowy w XVIII w., zdobionych intarsjami (np. drzwi do Sali Radzieckiej z 1735 r. z postaciami Minerwy i Apollina, do Sali Królewskiej z 1767 r. z postacią Stanisława Augusta Poniatowskiego).



Drugie piętro, dodane w latach 1602-05 służyło jako arsenał, a także biblioteka; spłonęła ona w 1703 r.

Obecnie w ratuszu mieści się główny oddział Muzeum Okręgowego. Na parterze skrzydła wschodniego zgromadzono zbiory sztuki gotyckiej i późnogotyckiej, głównie z Torunia i z terenu Śląska (Brzeg, Wrocław). Najcenniejszym zbiorem galerii sztuki gotyckiej są XIV-wieczne witraże pochodzące z kościołów Torunia i Chełmna. W skrzydle zachodnim umieszczono zbiory średniowiecznego i nowożytnego rzemiosła artystycznego Torunia, w tym XVII- i XVIII-wieczne drewniane formy do pierników, a także kamienne fragmenty dekoracji zamku krzyżackiego. Piętro służy głównie jako galeria malarstwa nowożytnego i nowoczesnego. Sala Mieszczańska mieści galerię toruńskiego portretu mieszczańskiego od XVI-XVIII w. (portrety Mikołaja Kopernika, Henryka Strobanda, a także malowane przez Bartłomieja Strobla), poza tym obrazy m.in. Matejki, Witkacego, Krzyżanowskiego, Malczewskiego, Fałata. Drugie piętro jest zarezerwowane na potrzeby wystaw czasowych.

Rynek Staromiejski w Toruniu

Rynek Staromiejski jest centralnym punktem Starego Miasta, głównym placem Torunia - o kształcie zbliżonym do kwadratu (105 na 109 m). Rynek Staromiejski został wytyczony pomiędzy rokiem 1252 a 1259. Przyjmując hipotezę o dwufazowym powstawaniu Starego Miasta, zaznaczyć należy, iż obecny rynek jest drugim z kolei głównym placem ośrodka staromiejskiego. Początkowo (tj. w okresie poprzedzającym poszerzenie obszaru miasta Torunia - wspomniany już okres między 1252 a 1259) głównym punktem miasta był plac, zajmowany obecnie przez kościół katedralny (dawniej farę staromiejską). W związku z dwufazowością rozwoju Starego Miasta Torunia, jego rynek nie charakteryzuje się tak typową dla planów miast średniowiecznych regularnością (co można sprawdzić, porównując go choćby z rynkiem sąsiedniego Nowego Miasta Torunia). I tak też - zaledwie z dwu jego narożników (północno i południowo-wschodniego) wychodzą po dwie ulice (odpowiednio: Chełmińska i Szewska oraz Żeglarska i Szeroka). Narożnik północno-zachodni jest punktem wyjścia jedynie ul. Panny Marii, południowo-zachodni natomiast tylko ul. Różanej. Począwszy od roku 1259 w centralnym punkcie placu zaczęła narastać zabudowa śródrynkowa - dająca w konsekwencji wielu przebudów początek dzisiejszemu Ratuszowi Staromiejskiemu. Jako centralny punkt miasta - był i jest Rynek Staromiejski najważniejszym jego miejscem. Od wieków pełnił on głównie funkcję wielkiego placu targowego (przy czym poszczególne jego części przyporządkowane były określonym rodzajom sprzedawanych tam towarów, np. południowo-wschodni narożnik był targiem warzywnym). Rynek Staromiejski był także miejscem straceń, czy kar wymierzanych przy znajdującym się na placu pręgierzu. W najbardziej reprezentacyjnym punkcie rynku - w jego zachodniej pierzei (nazywanej zresztą placem turniejowym) odbywały sie wszelkiego rodzaju imprezy okoliocznościowe. Jak na główny punkt miasta przystało, przez pewien czas był Rynek Staromiejski komunikacyjnym sercem Torunia, "punktem węzłowym", miejscem postoju konnych omnibusów, rozwidlenia się linii tramwajowych, w późniejszym okresie - w pocz. XX w. - pierwszym postojem taksówek.

Najważniejsze obiekty wokół rynku:

• Ratusz Staromiejski
• Dwór Artusa
• Kamienica pod Gwiazdą
• Kościół pw. Św. Ducha
• Pomnik Mikołaja Kopernika
• Pomnik Flisaka
• Gmach Poczty Głównej
• w pobliżu północno-zachodniego narożnika placu znajduje się Kościół Mariacki
• Hotel "Pod Trzema Koronami"

Pomnik Mikołaja Kopernika w Toruniu

Pomnik Mikołaja Kopernika na Rynku Staromiejskim w Toruniu został odsłonięty 25 października 1853 roku. Pomnik został wykonany z brązu przez berlińskiego rzeźbiarza Fryderyka Abrahama Tiecka. Ma on wysokość 2,6 m.

Monument przedstawia Mikołaja Kopernika ubranego w togę profesorską, który w swojej lewej ręce trzyma astrolabium, a palcem prawej ręki wskazuje niebo, co ma wskazywać na powiązania Kopernika z astronomią i badaniami nieba. Pominik znajduje się na cokole, wokół którego znajdują połączone z nim kamienne ławki, natomiast przed nim znajduje kamienna studzienka. Na cokole z przedniej strony znajduje się napis w języku łacińskim Nicolaus Copernicus Thorunensis. Terrae motor, Solis Caelique stator (pol. "Mikołaj Kopernik Toruńczyk. Ruszył Ziemię, wstrzymał Słońce i Niebo"). Autorem tego tekstu jest toruński profesor Rudolf Brohm. Na tylnej części cokołu znajduje się data urodzin i śmierci astronoma.

Propozycja budowy pomnika po raz pierwszy została podniesiona w 1765 roku ze strony księcia Józefa Aleksandra. Następne próby wysunął Stanisław Staszic i dzięki jego inicjatywie w 1809 roku wmurowany został kamień węgielny pod budowę pomnika. Jego powstanie jednak utrudniała pruska administracja, która wówczas sprawowała władzę nad Toruniem. W 1853 roku zawiązany został komitet budowy pomnika toruńskiego astronoma, które z czasem przekształciło się w Kopernikańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Sztuk (niem. "Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst"). W ciągu kilku miesięcy monument został wzniesiony, a jego uroczyste odsłonięcie odbyło się 25 października tego samego roku. Ponad 2/3 kosztów budowy pokrytych zostało przez miasto oraz pruskiego króla Fryderyka Wilhelma IV, Pozostała część pochodziła ze zbiórek pieniężnych prowadzonych w całych Prusach.

Z biegiem czasu powierzchnia pomnika przyjęła kolor zielony, czego powodem była zbierająca się patyna. W roku 2003 doszło do gruntownej renowacji pomnika z okazji jego 150 rocznicy powstania. Wówczas odkryto, że astronom ma wąsy, które widać tylko z bliska. Pomnik został oczyszczony, przywrócona została kamienna studzienka z brązową paszczą delfina i półkolistym rezerwuarem, które znajdują się tuż przed pomnikiem. Elementy te zostały zdemontowane w okresie międzywojennym.

Krzywa Wieża - Toruń

Krzywa Wieża w Toruniu

Jedna z dawnych baszt miejskich, usytuowana w południowo-zachodnim narożniku obwarowań średniowiecznych. Powstała w 1. połowie XIV wieku i pierwotnie była otwarta od strony miasta. Odchylenie od pionu (ok. 15 stopni) powstało już w czasie budowy i wynika z tego, że budynek został zbudowany na gliniastym gruncie o małej wytrzymałości. W XVII i XVIII wieku mieściło się tu więzienie dla kobiet, a w XIX wieku zaadaptowano ją na mieszkania. W pobliżu stała druga krzywa wieża, rozebrana w 2. połowie XIX wieku.

Zamek krzyżacki w Toruniu

Jeden z najwcześniejszych zamków krzyżackich na ziemi chełmińskiej, zbudowany na planie podkowy, prezentuje wcześniejszą formę rozwoju zamków krzyżackich, jeszcze przed ustaleniem się typowego zamku konwentualnego w postaci regularnego czworoboku. Budowę zaczęto w latach 50. XIII w., ukończono w drugiej ćwierci XIV w. W roku 1454 zamek został wzięty szturmem przez mieszczan toruńskich, a następnie prawie całkowicie zburzony. Wydarzenia te zapoczątkowały wojnę trzynastoletnią. W okresie nowożytnym teren zamkowy był wykorzystywany jako bastion oraz wysypisko śmieci. Dopiero w 1966 roku ruiny zamku uporządkowano, odsładniając zachowane do wysokości ok. 1,5 m mury parteru. Odnalezione wtedy detale architektoniczne (maswerki, zwroniki) znalazły się w podziemiach zamku oraz w zbiorach Muzuem Okręgowego w Toruniu. Z budynków do dzisiaj zachowała się wieża ustępowa (gdanisko) wraz z prowadzącym do niej gankiem, fosa, dolne partie murów parteru i ośmiobocznej wieży i piwnice. Zachowały się także budynki związane z zamkiem - dawny szpital zamkowy i młyn.


Twierdza Toruń składa się z ponad 200 różnych dzieł pasa fortecznego, którego obwód wynosi ok. 22 km, w dużej części dostępnych dla turystów. Prawie wszystkie zachowały się w niezmienionym stanie do dziś. Część z nich można zwiedzać (w Forcie IV znajduje się hotel o charakterze pruskiej twierdzy, schronisko i pole golfowe na 7 dołków). Poszczególne forty toruńskie są połączone szlakiem pieszym w kolorze czarnym (Szlak Forteczny) o łącznej długości 44 km.

Twierdzę zbudowano w latach 1878-94 jako największą twierdzę we wschodniej Europie składająca się z 15 kilkukondygnacyjnych fortów o średniej rozpiętości 300-400 metrów każdy, otaczającej miasto okręgiem o średnicy kilku kilometrów. Standardowy fort posiada 2-3 kondygnacyjne podziemia, budynki wojskowe, fosę i wały. W pasie fortecznym znajdowało się: 15 fortów artyleryjskich, 84 schronów międzypola, 70 dzieł rozbudowy mobilizacyjnej oraz 39 baterii artyleryjskich. Tak olbrzymi kompleks obronny posiadał doskonale rozwinięty system łączności i komunikacji, system nawodnienia i odwodnienia twierdzy (ujęcie wody pitnej, śluzy, kanały) oraz system maskujący twierdzy (maski leśne, szpalery drogowe, obwałowania).

Cmentarz św. Jerzego w Toruniu

Cmentarz św. Jerzego jest położony w centrum Torunia (między ulicami Gałczyńskiego/Morcinka, Sportową), w pobliżu Starego Miasta.

Cmentarz jest najstarszą zachowaną nekropolią Torunia, zał. w lutym r. 1811 (pierwsze pochówki od czerwca tegoż roku). Historia cmentarza sięga XIV w., kiedy to w pobliżu podmiejskiego kościoła św. Jerzego oraz leprozorium wyznaczono miejsce pochówków. Stary cmentarz św. Jerzego zlikwidowano w r. 1813 tworząc nieopodal nowe miejsce grzebalne, kilkakrotnie powiększane (m.in.: w r. 1826, 1854, 1856, 1890), obecnie zajmuje ok. 8 ha, podzielony jest na 28 kwater, mimo znacznego wieku cmentarza zachowało się tu raczej mało przykładów ciekawej rzeźby nagrobnej, najstarszy - jednocześnie najciekawszy jest nagrobek o formach neoklasycystycznych wystawiony w r. 1826 zmarłemu 9 lat wcześniej J. E. Wesselowi. Na wzór najcenniejszych polskich nekropolii, także na cmentarzu św. Jerzego - przy okazji uroczystości związanych ze świętem Wszystkich Świętych - prowadzona jest coroczna kwesta przeznaczona na renowację najcenniejszych pomników nagrobnych.

Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu

Budynek teatru (ówcześnie Teatru Miejskiego) oddano uroczyście do użytku 30 września 1904 r. Zastąpił on gmach teatralny stojący niegdyś przy Rynku Staromiejskim. Nowy budynek został zaprojektowany przez znaną wówczas w całej Europie spółkę architektów wiedeńskich - F. Fellnera i H. Helmera (twórców projektów budynków teatralnych m. in.: we Wiedniu, Augsburgu, Czerniowcach, Cluju, Cieszynie, czy opery w Odessie). Początkowo widownia mogła pomieścić ok. 900 osób, na przestrzeni stu lat poddano ją jednak wielu korektom (lata 1934, 1956, 2000). W latach 1941-1942 uproszczono także fasadę utrzymaną w duchu eklektyzmu z elementami secesji(usunięto m.in.: figury orłów wieńczących pylony flankujące ryzalit elewacji głównej, uproszczono detal). W roku 1995 oddano do użytku budynek zaplecza z małą sceną. Przed budynkiem stoją odsłonięte w roku 1909 posągi muz - Melpomeny i Terpsychory, autorstwa E. Hertera.



W pierwszych latach istnienia na deskach teatru grano jedynie repertuar niemieckojęzyczny. Wśród polskojęzycznej ludności ówczesnego Torunia mawiano nawet, iż "szanujący się Polacy tam nie chadzają". Pierwszy polski sezon teatralny zainaugurowano w listopadzie roku 1920 przedstawieniem "Zemsty" Aleksandra Fredry, w obecności premiera Wincentego Witosa. W latach 1945-1948 zespołem teatralnym kierował Wilam Horzyca.

Obecnie prężnie działająca scena jest kojarzona głównie z Międzynarodowym Festiwalem Teatralnym KONTAKT odbywajacym się od roku 1991.
Tekst i zdjęcia na licencji GNU | Źródło